لأنّه لما أكمل اللّه عقله و حرّك دواعيه على الفكر و التأمّل رأى الكوكب فأعظمه و أعجبه نوره و حسنه و قد كان قومه يعبدون الكواكب ، فقال : هذا رَبِّي على سبيل الفكر ، فأمّا أفل علم أنّ الأفول لا يحوز على الإله ، فاستبدل بذلك على أنّه محدث مخلوق و كذلك كانت حاله في رؤية القمر و الشمس ، فإنّه لما رأى أفولهما قطع على حدوثهما . علّامه شعرانى : قال المتكلّمون : إنّ الحركة و السكون كليهما يدلّان على الحدوث و لا ريب أنّ دلالة الحركة أظهر ، و إن قيل : إنّ ابراهيم عليه السّلام استدلّ بنفس الأفول على عدم كون النجوم آلهة من غير توسيط إثبات الحدوث كان وجها ، لأنّ الجسم الغائب لا يؤثّر فيما هو غائب عنه و الواجب شاهد حاضر مؤثّر دائما . « 1 » مؤلف : اهل علم در آن خلاف كردند و آن‌كه مورد و معنى او چيست ، آن‌چه معتمد است ، آن است كه ابراهيم عليه السّلام اين سخن در زمان مهلت نظر گفت و آن‌گه كه خدا را نشناخت و نظر نكرده بود ؛ براى آن‌كه ممكن نيست كه توان گفتن كه خداى تعالى ابراهيم را عالم آفريد به خود با علم ضرورى به خود و صفات خود ، لابدّ باشد از آن‌كه او اكتساب علم كرده باشد به نظر و آلت ناظران حالت مجوّزان و شاكّان باشد . پس ابراهيم عليه السّلام اين‌كه گفت : نه بر سبيل خبر گفت ، بل بر طريق فرض و تقدير گفت ، چنان‌كه يكى از ما چون نظر كند در حدوث اجسام و فرض و تقدير كند كه قديم است و گويد : « هب انها قديمة » تا بنگرد تا به چه ادا خواهد كردن نظر او ، چون نظر او در قدمش ادا كند به فساد از آن رجوع نكند به دليل و به طريق قسمت بدانند ؛ چون قديم نباشد ، لابدّ محدث باشد . ابراهيم عليه السّلام همچنين بر سبيل فرض گفت : هذا رَبِّي تا بنگرد تا مؤدّى است با چه ؟ علّامه شعرانى : يعنى اگر خداى تعالى اين مقام به ابراهيم از آن داد كه او را عالم آفريد ، ديگر مردم مانند نمرود بر خدا اعتراض خواهند كرد كه تفضيل ابراهيم بر ما

--> ( 1 ) . مجمع البيان ، ج 4 ، ص 323 .